NEAPOL
Gospodarcze i kulturowe serce włoskiego Mezzogiorno (Meridione). Stolica Regione Campania oraz Città metropolitana di Napoli. Licząc w granicach administracyjnych (117,27 km²) blisko milion mieszkańców, a dokładnie 970 tysięcy, jest Neapol trzecim pod względem wielkości miastem Włoch, po Rzymie (2,8 mln) i Mediolanie (1,3 mln), a zarazem najludniejszym na włoskim Południu, przed Palermo (0,7 mln). Miasto leży nad Golfo di Napoli, dość szeroką zatoką Morza Tyrreńskiego, niemal po jej środku, wciśniętą między Penisola Flegrea od północo-zachodu a Penisola Sorrentina na południu, zaś od wschodu zamkniętą dominującym nad okolicą wulkanicznym masywem Wezuwiusza. La Città di San Gennaro, jak być może żadne inne wielkie miasto Europy, nie wzbudza tak gwałtownych i przeciwstawnych odczuć, od namiętnej miłości po skrajną niechęć, co w dużej mierze wynika ze stanowienia przezeń egzemplifikacji i kwintesencji wszystkiego tego, z czym przywykło się kojarzyć włoskie Południe. Pierwsze zatem wrażenia po zetknięciu się z Neapolem nie są na ogół zbyt pozytywne. Niewyobrażalny i zdawać się może chaotyczny ruch samochodowy, towarzyszący mu ogłuszający hałas i zgiełk, uliczny kurz i duchota – oto skojarzenia najczęstsze. Przed zanurzeniem się w to miasto dobrze jednak popatrzeć na nie z góry. Na mrowie domów mieszkalnych rozciągniętych po podnóże dwugarbnego Wezuwiusza; na Spaccanapoli, arterię przecinającą ze wschodu na zachód centro storico, gęsto pobudowane i równie gęsto zaludnione; na kopuły i wieże setek intensywnie katolickich kościołów; na gigantyczny port morski, jeden z kluczowych dla Śródziemnomorza, punkt wyjścia pasażerskich promów i wodolotów między innymi na sąsiednie wyspy Procida, Ischia i Capri, le perle del Golfo, a także w rozmaitych dalszych destynacjach, przykładowo na Isole Eolie, lecz nade wszystko główne miejsce przeładunków towarowych dla całych Dolnych Włoch; wreszcie na samą Zatokę o wodach barwy jakby delikatnej, jaśniejszej, nie tak wyrazistej jak tych u brzegów Sycylii. Od wieków średnich Neapol był jak wiadomo stolicą własnego królestwa, w skali Włoch potężnego, obszarem zaś z grubsza korespondującego z dzisiejszym kontynentalnym Mezzogiorno. Długie stulecia południowa Italia funkcjonowała tedy w warunkach zgoła odmiennych od Włoch padańskich i północnych z ich mozaiką rozmaitego typu mniejszych lub większych państw i państewek. Ale to bynajmniej nie oznacza, iż historia Neapolu i jego Królestwa, historia nie miejsko-komunalna, uznawana za postępową, lecz by tak rzec feudalna, miałaby w czymkolwiek ustępować dziejom takiej przykładowo Florencji bądź Mediolanu. L'Europa prima che altrove è passata per Napoli. Con la prima ferrovia in Italia, con il primo osservatorio astronomico in Italia, con il primo vero grande teatro lirico in Italia, con la prima linea di navigazione a vapore, con tanti eccetera di primati. La mentalità europea, con la sua peculiare concezione nell'approccio alla realtà, prima di tutto, ha messo radici a Napoli. E un milione di napoletani sono pronti a dimostrarlo. Vieni a Napoli. Dietro ad un vulcano proprio ex, e ad una finestrella dipinta a Marechiaro, c'è una grande città. Ma veramente grande. C'è [anche] una grande parte di te (Qui Napoli, Mensile per il Turista, Settembre 1993).

Przed kolonizacją grecką obszary te zamieszkane były przez italskie ludy Osków (Kampanów) i Samnitów, a także przez Etrusków po ich ekspansji na południe. Najstarsze greckie osiedle w Kampanii powstało ok. 770 roku na wyspie Ischia, założone przez kolonistów z greckiej Eubei; niebawem, mniej więcej 740, osiadli na Ischii eubejscy Grecy dali start pierwszej greckiej kolonii na włoskim stałym lądzie, czyli Cumae; z kolei Grecy z Kume, nb. kolonii w dalszych stuleciach przeżywającej duży rozkwit, założyli gdzieś koło 700 roku, w cyklu helleńskiej kolonizacji, następne w tym rejonie osiedle, o nazwie Parthenope, leżące już na terenie obecnego miasta. Na północny wschód odeń zaczęło jakieś dwieście lat później wyrastać drugie na obszarze dzisiejszej starówki miasto, któremu nadano miano Neapolis (tym samym wzmiankowane starsze jęto zwać Palaepolis). Nowe Miasto wnet wyprzedziło znaczeniem Stare Miasto, stając się jednym z głównym ośrodków Magna Graecia. Podobnie jak inne jej miasta zachowało ono grecki charakter rzecz jasna także w czasach rzymskich, czyli od 326 roku, będąc na długie stulecia, w przybliżeniu po drugi wiek naszej ery, centrum kultury greckiej (np. Swetoniusz pisze o Neronie podczas swej wizyty w mieście przemawiającym do jego mieszkańców po grecku). Za sprawą ładnego położenia oraz łagodnego klimatu okolice Neapolu były miejscem letniej wilegiatury dla notabli rzymskich. We wczesnym średniowieczu miasto znajdowało się formalnie pod władzą Bizancjum, faktycznie zaś było niezależne. W XII wieku zasiliło normańskie Królestwo Sycylii, założone 1130, które objęło plus minus niemal całą południową połowę Włoskiego Buta, oswobodzoną od Bizantyńczyków i przywróconą katolicyzmowi, na północy sięgając po Molise i Abruzję. Po kilkudziesięciu latach miejsce Normanów zajęli szwabsko-niemieccy Staufowie; Fryderyk II Hohenstauf, król Sycylii od 1198, król rzymsko-niemiecki od 1212 i cesarz rzymsko-niemiecki 1220–1250, ufundował w 1224 roku uniwersytet neapolitański, jedną ze starszych uczelni Europy, obecnie noszącą jego imię. Schedę po Hohenstaufach przejęli Andegawenowie (ścięcie Konradyna Staufa w Neapolu 1268). Niezadowolenie z ich polityki doprowadziło wnet do wielkiego powstania ludowego w Palermo, czyli słynnych Nieszporów Sycylijskich (1282). Jego skutkiem Regnum Siciliae rozpadło się na dwie części, a to w ten sposób, że wyspa Sycylia przeszła pod panowanie Aragonii, zaś Andegawenowie zatrzymali swe dobra na kontynencie, które zaczęto nieformalnie określać mianem Królestwa Neapolu. Oficjalnie oba organizmy nazywały siebie Królestwem Sycylii, niekiedy z dodatkiem odnoszącym się do ich geograficznego ulokowania względem Cieśniny Mesyńskiej, czyli Regno di Sicilia al di qua del Faro (Napoli) lub Regno di Sicilia al di là del Faro (Palermo). W rzeczywistości stanowiły one odrębne królestwa, choć w różnych okresach rządzone wspólnie na zasadzie unii personalnej. Z ekonomicznego i społecznego punktu widzenia ziemie sycylijskie i neapolitańskie pozostawały strefą względnie jednolitą, zwłaszcza w porównaniu do reszty Półwyspu, z gospodarką zasadniczo i tradycyjnie opartą na rolnictwie oraz o niższym stopniu urbanizacji, wyraźnie kontrastując tu z policentrycznym pejzażem Północy. Stawszy się stolicą de facto nowego państwa Neapol w XIV–XV wieku prosperował gospodarczo i kulturalnie, co po dziś dzień poświadczają mnogo wznoszone wtedy zabytkowe budowle. W kolejnym okresie, który ogólnie można nazwać hiszpańskim, zainaugurowanym bowiem 1442 przez Aragonię, miasto zintensyfikowało swe kontakty z Półwyspem Iberyjskim, zaś w samej epoce włoskiego renesansu, którego było jednym z rozsadników, kulturowo promieniowało w tym duchu na kraje hiszpańskie. Początkiem XVI wieku, po krótkim epizodzie rządów francuskich, Regno di Napoli weszło na prawach wicekrólestwa w skład rządzonej przez Habsburgów zjednoczonej już Hiszpanii. Szybki jak na one czasy wzrost liczby ludności, która na przestrzeni tylko stu lat podniosła się z około 40 tysięcy w roku 1450 do ponad 200 tysięcy w 1550 roku, uczynił z Neapolu największe miasto na całym obszarze włoskim, a jednocześnie, jak niemal każde w tej części Europy, miejsce silnych i znajdujących gwałtowne ujścia napięć społecznych (np. Repubblica Napoletana 1647–1648). W rezultacie wojny o sukcesję hiszpańską (1701–1714) Habsburgowie hiszpańscy ulegli zastąpieniu przez Habsburgów austriackich, od których niebawem, w roku 1735, południowe Włochy, tj. Regno di Napoli i Regno di Sicilia, zostały przejęte przez młodszą linię Burbonów hiszpańskich. W ramach francuskiego eksportu rewolucji królestwo neapolitańskie zostało najprzód, 1799, obrócone w efemeryczną tzw. Republikę Partenopejską, jedną z włoskich republik siostrzanych, faktycznie francuskich protektoratów, a następnie, już po pięciu miesiącach, odzyskane przez sformowaną w Kalabrii insurekcyjną ludowo-katolicką Armię Świętej Wiary (Armata Cristiana e Reale della Santa Fede in Nostro Signore Gesù Cristo to oczywiście nie jedyny przypadek włoskiej Wandei). Kilka zaś lat później, 1806–1815, przekazano je napoleonidom. Ferdynand Burbon, król Neapolu i Sycylii, salwował się w obu razach ucieczką do Palermo. Po tych napoleońskich ekscesach i uzurpacjach zwrócone Burbonom, Regno di Napoli i Regno di Sicilia zostały scalone w jedno państwo o nazwie Regno delle Due Sicilie, proklamowane 8 grudnia 1816 roku, ze stolicą w Neapolu, co zakończyło ich podział polityczny datujący się od średniowiecza. W tym czasie obie południowe metropolie, Neapol i Palermo, były największymi miastami Włoch; Neapol liczył 400 tysięcy, zaś Palermo 200 tysięcy, dystansując Rzym (153 tys.), Wenecję (140 tys.) i Mediolan (135 tys.). Królestwo Obojga Sycylii dysponowało powierzchnią 111,9 tys. km² oraz 9 mln mieszkańców (1859). Wydarzenia 1860–1861, będące w istocie podbojem ruralnego Południa przez liberalno-burżuazyjną Północ, przyniosły likwidację Obu Sycylii. Ostatnimi bastionami neapolitańskiego oporu była Gaeta, broniona do 13 lutego 1861, oraz Civitella del Tronto w Abruzji, na granicy z Państwem Kościelnym, nie bez kozery już od XVI wieku nosząca zaszczytny tytuł Civitas Fidelissima, poddana 20 marca 1861, zatem trzy dni po oficjalnej proklamacji w Turynie Królestwa Włoch. Przez kilka kolejnych lat trwały na Południu działania partyzanckie, niekiedy przybierające postać pospolitego bandytyzmu, zwyczajowej zresztą formy oporu w tej części Włoch, podsycane i wspierane ze strony agentów burbońskich i papieskich. U podstaw tej desperackiej, głównie chłopskiej guerilli leżało chyba jednak nie tyle przywiązanie do rzeczywistości starej, co raczej głębokie rozczarowanie i rozgoryczenie tą nową, pozjednoczeniową.

Jarosław Swajdo

Parzialmente pubblicato in Świat i Podróże 5/1995

O MNIE

KSIĄŻKI

CZYTELNIA

GALERIE

LINKI

MAIL