MEDIOLAN
Stolica Lombardii, duchowe serce włoskiej Padanii, jednego z najzamożniejszych rejonów w skali świata, ekonomiczny punkt ciężkości kraju, wielkie na całą Europę skupienie przemysłu chyba wszelkich możliwych branż, jeden z wierzchołków uformowanego na przełomie XIX i XX wieku włoskiego Triangolo Industriale (Torino–Milano–Genova). Żywotny ośrodek handlowo-targowy, gigantyczne centrum finansowe, siedziba giełdy papierów wartościowych, wielkich banków i międzynarodowych korporacji, potężny węzeł komunikacyjny z oplatającym miasto istnym kłębowiskiem autostrad i superstrad, szeroko w świecie znane miasto (nomen omen) mediów, siedziba czołowych włoskich wydawnictw książkowych oraz redakcji tak kojarzonych poza granicami kraju tytułów prasowych, jak Corriere della Sera czy La Gazzetta dello Sport, centrum światowej sławy włoskiej mody i co najmniej dorównującego jej ostatnimi czasy włoskiego dizajnu, miasto dwóch utytułowanych piłkarskich klubów-legend, jednej z najsłynniejszych scen operowych świata (Teatro alla Scala) oraz jednego z najelegantszych pasaży handlowych Europy (Galleria Vittorio Emanuele II). Miasto jednej z powierzchniowo trzech największych katolickich świątyń na kuli ziemskiej, mnogo dekorowanej strzelistymi wieżyczkami monumentalnej katedry (Duomo di Milano). Administracyjnie stolica Città metropolitana di Milano oraz Regione Lombardia. Drugie po Rzymie pod względem wielkości miasto Włoch, trzynaste w obrębie Unii Europejskiej (dziewiętnaste na kontynencie). Centrum olbrzymiej aglomeracji miejskiej, jednej z kilku największych w Europie, w zależności od przyjętych miar nawet czwartej takowej po Londynie, Madrycie i Paryżu (Area metropolitana di Milano). Poza Comune di Milano jako jej jądrem oraz Città metropolitana di Milano, rozlewając się na terytoriach trzech regionów, całkowicie lub częściowo obejmuje ona tereny prowincji Monza e Brianza (Lombardia), Varese (Lombardia), Bergamo (Lombardia), Como (Lombardia), Lecco (Lombardia), Brescia (Lombardia), Cremona (Lombardia), Lodi (Lombardia), Pavia (Lombardia), Verbano-Cusio-Ossola (Verbania; Piemonte), Novara (Piemonte), Alessandria (Piemonte) i Piacenza (Emilia-Romagna). Na obszarze tym żyje około 7,5 mln ludzi. Z kolei Città metropolitana di Milano, czyli do niedawna (2015) po prostu Provincia di Milano, liczy 1575 km² oraz 3,2 mln mieszkańców. Samo zaś miasto (Comune di Milano) nie jest w powyższym kontekście już specjalnie wielkie, przy obecnie 1,3 mln ustępuje wyraźnie, bo ponad dwukrotnie stolicy kraju Rzymowi (2,8 mln). Relatywnie jeszcze skromniejsza jest jego powierzchnia wynosząca 181,67 km² (dla porównania Rzym 1287,36 km²; Warszawa 1,7 mln i 517,24 km², a np. Kielce 0,2 mln i 109,45 km²). Od północy miasto przechodzi w konstelację ośrodków przemysłowych, miejscami rozciągniętych niemal po granicę szwajcarską, podczas gdy na południe odeń znajdują się rozległe obszary rolne, czyli mlekiem i miodem płynące, zasnute białymi mgłami chlebodajne równiny Padanii. Mediolan leży na zachodzie Lombardii, u północno-zachodniego krańca Niziny Padańskiej, z grubsza biorąc między przedgórzem Alp a rzeką Pad, osią hydrograficzną Niziny a zarazem wielkim ciągiem wodnym tej części Europy, około 50 km na południe od alpejskiego jeziora Como oraz 35 km na północ od Padu, nadto w bliskiej odległości od dwóch innych dużych cieków Padanii, tj. 25 km na wschód od spływającej ze Szwajcarii rzeki Ticino oraz 25 km na zachód od rzeki Adda (dopływy Padu). Rdzeń miasta (Kernstadt) zajmuje płaską równinę. U granic Mediolanu płyną dwie rzeki, sporo już mniejsze od powyższych, a to Olona od zachodu i Lambro od wschodu. Doskonale rozbudowana siatka pamiętających średniowiecze sztucznych kanałów irygacyjnych i żeglownych zwanych Navigli, wonczas być może najsprawniejszy tego rodzaju system na świecie, nadający Dolnej Lombardii tak charakterystyczne oblicze ziemi tam i grobli, poprzecinanej wodnymi rowami niczym Flandria, przez stulecia mający kluczowe znaczenie dla lokalnej gospodarki spaja miasto z padańskimi rzekami oraz jeziorami górnowłoskimi (Lago Maggiore, Lago di Como; btw czy gdzieś w Europie są jeziora piękniejsze swą surową dostojnością niż te z włosko-włoskiego pogranicza Tessynu z Lombardią i Piemontem?). Centryczna lokalizacja miasta uzyskuje oddźwięk w jego nazwie (Mediolanum). Wywodzi się ją od usytuowania pośrodku równiny (località in mezzo alla pianura) bądź między drogami wodnymi (luogo fra corsi d'acqua). Jaki zatem jest Mediolan? Otóż często da się słyszeć, iż jest miastem zwyczajnie brzydkim, a w każdym razie co najmniej takim, w którym trudno zakochać się od pierwszego wejrzenia, że jest miastem na wskroś zaaranżowanym przez gusta bankowe, tu i ówdzie architektonicznie poprzeplatanym pompatycznymi budowlami z epoki Benito Mussoliniego lub obiektami typowymi dla powojennego miracolo economico z ultraamerykańskimi drapaczami chmur. Nie do końca zda się to jednak odpowiadać prawdzie. Miasto owo niezaprzeczalnie ma bowiem swój urok, choć jest on zupełnie inny od na ogół utożsamianego z Włochami, narzuconego swego czasu przez konwencję turystyczną. Piękno Mediolanu właśnie tkwi, jakkolwiek by to nie zabrzmiało, w jego świadomości ekonomicznej, w sile pieniądza, ciągłej gotowości i umiejętności kolokwialnie mówiąc jego robienia. Mediolan może tym samym razić swym praktycyzmem, pragmatyzmem, utylitaryzmem, niekiedy posuniętym do płaskiej (niczym Pianura Padana) przyziemności, nie sposób wszakże odmówić mu zmysłu industrialnego, przemysłowego geniuszu, połączonego ze zdolnościami organizacyjnymi (ponoć, jak to chcą widzieć niektórzy, odziedziczonymi po częściowo germańskich przodkach, którym, co akurat nie budzi wątpliwości, ta część Italii zawdzięcza swe imię). Nie należy wreszcie zapominać, że to Mediolan jest jak wyżej rzeczono sercem Padanii, tej przeto części Italo-Europy, która skupia wszystko składające się na włoskie wyczucie gustu, smaku, lekkości, estetyki, elegancji, stylu, szyku, akuratności, wytworności, dopasowania. Obywatelem Mediolanu lubił mienić siebie Stendhal. Ale to także miasto Świętego Ambrożego i Karola Boromeusza, skrzętnych pracowników Winnicy Pańskiej.

Założoną przypuszczalnie u zarania VI wieku przez celtyckich Insubrów osadę zdobyli Rzymianie w 222 roku p.n.e. Po kilku stuleciach miasto przejściowo zostało obrane przez cesarza Dioklecjana na stolicę zachodniej połowy państwa (286). Nieco później ogłoszono w Mediolanie słynny edykt zapewniający chrześcijanom swobodę wyznania (313). Oblężenie Mediolanu przez Wizygotów spowodowało przeniesienie cesarskiej rezydencji do Rawenny (402). Równo pół wieku później miasto zajęli Hunowie pod wodzą Attyli (452). Zdobyte i zniszczone przez Ostrogotów w toku ich wojny z Bizancjum (539) dostało się w ręce Longobardów (569). Dwieście lat później zasiliło państwo Franków (774). Uległo niemal całkowitemu zburzeniu podczas wyprawy Fryderyka Barbarossy, Świętego Cesarza Rzymskiego, przeciwko komunom lombardzkim, niegodzącym się na zwierzchność cesarstwa (1162). Mediolan objął wtedy przodownictwo w zawiązanym niebawem (1167) aliansie miast północnowłoskich, obronnym względem cesarskich roszeń, pod nazwą Liga Lombardzka (Lega Lombarda, Lombardenbund). Po zwycięstwie Ligi nad Rudobrodym w bitwie pod Legnano (1176) i potwierdzeniu przezeń pokojem w Konstancji (1183) autonomii miast północnowłoskich rozwinęła się w Mediolanie, podobnie jak z czasem w większości pozostałych miejskich komun północnych i środkowych Włoch, forma rządów zwana signoria cittadina, najpierw pod kierownictwem rodu Della Torre, a potem rodu Visconti (1277–1395). W 1395 roku mediolańska signoria przekształciła się w księstwo (Ducato di Milano, Herzogtum Mailand). Granice księstwa, formalnie pozostającego w zestawie SRI (HRR) lecz faktycznie niezależnego, rzecz jasna często ulegały zmianom, obejmując w różnych okresach prawie całą dzisiejszą Lombardię wraz z fragmentami sąsiednich regionów (m.in. Novara, Asti, Alessandria, Piacenza, Parma, Vicenza, Verona, Brescia, Bergamo). W latach 1450–1535 władał nim arystokratyczny ród Sforza (z przerwami). Samo miasto, przeżywając od XIV wieku rozkwit gospodarczy, stało się pod ich rządami jednym z głównych w Europie ośrodków handlowo-wytwórczych, jak również wielkim ogniskiem renesansowej kultury i sztuki (Bramante, Leonardo da Vinci). Roszczenia dynastyczne królów francuskich do Regno di Napoli oraz do Ducato di Milano leżały u bezpośrednich przyczyn serii długotrwałych konfliktów zbrojnych, toczonych w latach 1494–1559, zwanych wojnami włoskimi lub rzadziej wojnami renesansowymi, angażujących sąsiednie potęgi polityczne (m.in. szwajcarskich Konfederatów). Finalnie po bezpotomnym zgonie ostatniego suwerennego diuka Mediolanu (1535) księstwo zajął Karol V Habsburg, król hiszpański i cesarz rzymsko-niemiecki, co zainicjowało dominację hiszpańską trwającą po początek XVIII w. Z racji swego położenia geograficznego Mediolan oraz Lombardia zajmowały szczególne miejsce wśród hiszpańskich posiadłości we Włoszech pozwalając, jako bardzo ważne ogniwo w politycznym systemie Habsburgów, na szybką komunikację między ich krajami śródziemnomorskimi i środkowoeuropejskimi (niemieckimi). Wynikiem wojny o sukcesję hiszpańską Stato di Milano przeszło wraz z innymi obszarami włoskimi pod panowanie Austrii (1714). Kres istnieniu księstwu położyła zwycięska kampania włoska Napoleona Bonaparte (1796). Jego terytorium weszło w skład następujących po sobie zależnych od Francji państw ze stolicą w Mediolanie (Repubblica Cisalpina 1797–1802, Repubblica Italiana 1802–1805, Regno d'Italia 1805–1814). Epoka napoleońska, poza ugruntowaniem postaw liberalnych, walnie przyczyniła się do wygenerowania wśród północnych Włochów poczucia świadomości narodowej. Na kongresie wiedeńskim w ramach restauracji przywrócono te tereny Habsburgom, tworząc z nich, po dodaniu innych ziem włoskich przejętych przez Austrię, Królestwo Lombardzko-Weneckie (Regno Lombardo-Veneto, Königreich Lombardo-Venetien). Wchodziło ono w skład Cesarstwa Austrii, jego stolicami były Mediolan i Wenecja, liczyło zaś powierzchni 46,9 tys. km² a ludności 6,3 mln (1848). Lombardo-Wenecja stanowiła obszar niejako zewnętrzny względem głównego korpusu terytorialnego państwa austriackiego. Odrębnie zarządzana była diametralnie odmienna od w różnym co prawda stopniu ale zawsze społecznie upośledzonych ziem środkowoeuropejskich; jednolita etnicznie, to znaczy czysto włoska, także na tym polu wyraźnie kontrastowała z narodowościową pstrokacizną charakteryzującą większość krain zawiadywanych przez Habsburgów. Sama zaś Lombardia, politycznie wyrobiona a przy tym z włoska burzliwa, była dla Wiednia posiadłością jak materialnie bardzo cenną tak politycznie równie bardzo kłopotliwą, o czym dobitnie zaświadczą kolejne dekady. Miastu tudzież całej Lombardii przypadła oto istotna rola w realizacji włoskich dążeń niepodległościowo-zjednoczeniowych (jak wszystko co lombardzkie nie pozbawione czysto pragmatycznych intencji). Tutejsze rewolucyjne wystąpienia antyaustriackie podczas Wiosny Ludów, między 18 a 22 marca 1848, czyli słynne Cinque Giornate di Milano, wpisując się w ciąg podobnych wydarzeń przelewających się naonczas po Europie, uważane są za preludium pierwszej włoskiej wojny o niepodległość a tym samym za jeden z pierwszy epizodów włoskiego Risorgimento. Skutkiem klęski Austrii w wojnie z Francją i Sardynią, inaczej drugiej włoskiej wojnie o niepodległość, rozgrywanej od 27 kwietnia do 12 lipca 1859, Królestwo Lombardzko-Weneckie uległo podziałowi; jego zachodnią część, tj. Lombardię, z wyjątkiem twierdz Mantova i Peschiera del Garda leżących nad graniczną z Veneto rzeką Mincio, musiała Austria odstąpić Francji, która z kolei przekazała ją Sardynii-Piemontowi. Przyłączenie Lombardii do Piemontu było w sensie terytorialnym pierwszym krokiem na drodze ku zjednoczeniu Włoch. Szybki po nim rozwój ekonomiczny Północy, ułatwiony otwarciem wewnętrznych rynków zbytu dotąd blokowanych przez celne prawo austriackie, wnet uczynił z Mediolanu przodujący ośrodek przemysłowy, handlowy i finansowy. Odtąd miasto nieprzerwanie odgrywa pierwsze skrzypce na ekonomicznej mapie Italii. Pozycję tę ugruntowało i wzmocniło po drugiej wojnie światowej. Bardzo silna imigracja wewnętrzna, stały dopływ pracowników do miejscowych fabryk, a nieco później także do innych niż przemysł gałęzi gospodarki, miliony Włochów przybywających do Padanii i jej Trójkąta Przemysłowego z różnych części kraju, głównie jednak z Południa, szczególnie intensywnie w dobie włoskiego cudu gospodarczego, spowodowały nie tylko szybki wzrost liczby mediolańczyków, która w początku lat 70. osiągnęła swe apogeum wynoszące 1,7 mln, ale nade wszystko przekształciły ten kawałek Włoch we wspomnianą już potężną monocentryczną aglomerację, z kilkudziesięcioma mniejszymi lub większymi miastami satelickimi przyrośniętymi do jej trzonu, razem tworzących jeden z najbardziej imponujących miejskich konglomeratów Europy.

Jarosław Swajdo

Parzialmente pubblicato in Świat i Podróże 8/1996

O MNIE

KSIĄŻKI

CZYTELNIA

GALERIE

LINKI

MAIL