BALEARY
Grupa hiszpańskich wysp w zachodniej partii Morza Śródziemnego, rozciągniętych z północnego wschodu na południowy zachód przed wschodnim brzegiem Półwyspu Iberyjskiego, na wysokości Katalonii i Kraju Walenckiego, oddzielonych od nich Morzem Balearskim, w odległości od stałego lądu do około 200 km. Na archipelag, zajmujący 4492 km², wchodzą cztery główne wyspy, a to Majorka (3640 km²), Minorka (701 km²), Ibiza (572 km²) i Formentera (83 km²). W ich sąsiedztwie zalega szereg mniejszych wysp (np. Cabrera, Conejera, Dragonera, Es Vedrá, Espalmador, Espardell, Tagomago). Islas Baleares rozpadają się na dwa zespoły, mianowicie na Islas Gimnesias (Mallorca, Menorca, Cabrera) oraz Islas Pitiusas (Ibiza, Formentera). Majorka i Minorka tworzą Baleary Właściwe. Najbliższa kontynentu wyspa Ibiza oddalona jest od wybrzeży walenckich zaledwie 79 km na wschód, z grubsza leżąc naprzeciwko portowego miasta Denia w prowincji Alicante; dystans 80 km separuje ją od Majorki na północnym wschodzie, oddalonej z kolei o 35 km od leżącej w tym samym kierunku Minorki. Wyspa Większa (Insula Maior) osiąga maksymalną rozciągłość 98 km ze wschodu na zachód oraz 78 km z północy na południe. Dla Wyspy Mniejszej (Insula Minor) wartości te wynoszą odpowiednio 50 i 16 km. Ibiza, największa z Pitiuz, czyli Wysp Sosnowych, mierzy maksymalnie 41 km z północy na południe oraz 15 km ze wschodu na zachód, podczas gdy jej leżąca na południe sąsiadka, Formentera, oddzielona przesmykiem szerokości 3,6 km, dłuży się przez 19 km, by w najwęższym miejscu mieć ledwie 2 km. Na romboidalnego kształtu Majorce, z trzema dużymi zatokami, tj. Bahía de Palma, Bahía de Pollensa i Bahía de Alcudia, można zasadniczo wyodrębnić dwie strefy (górską i równinną). Dwa główne łańcuchy górskie to Sierra de Tramontana na północo-zachodzie, o szczytach przekraczających 1000 m, w tym Puig Major, przy 1445 m najwyższym punkcie całego archipelagu, oraz znacznie już niższa przeciwległa Sierra de Levante, paralelna do wybrzeża południowo-wschodniego (Puig de Morell 562 m). Rozpostarta między nimi, wypełniająca centralną część wyspy, żyzna równina zwana jest El Pla (Pla de Mallorca; Puig de Randa 543 m). Pozostałe z głównych wysp są już mniej wysklepione (Minorka 358 m, Ibiza 475 m, Formentera 192 m). Politycznie Baleary tworzą wspólnotę autonomiczną, jedną z siedemnastu w Hiszpanii, obszarowo (4992 km²) najmniejszą, składającą się tylko z jednej prowincji, tej samej nazwy, ze stolicą obu jednostek w mieście Palma de Mallorca. Pozycję ciut wyższą, oscylującą koło miejsca 12–14, daje Balearom liczba mieszkańców. Wynosi ona 1,1 mln, z czego ponad trzy czwarte, bo 859 tysięcy, przypada na Majorkę (Ibiza 133 tys., Minorka 92 tys., Formentera 11 tys.). Jednocześnie prawie połowa ludności Majorki oraz przeszło co trzeci mieszkaniec całych Balearów żyje w stolicy regionu. Palma jest miastem zdecydowanie największym na wyspach jak również jedynym dużym. Obecnie liczy 400 tysięcy osób, co sytuuje je na ósmym miejscu w Hiszpanii, w strefie metropolitalnej przekraczając pół miliona. Inne większe miasta osiągają ledwie po kilkadziesiąt tysięcy, przykładowo Manacor (40 tys.) czy Inca (30 tys.) na Majorce albo Mahón na Minorce (28 tys.). Na realia hiszpańskie Baleary są gęsto zaludnione (222,97 osób na km² wobec średniej krajowej 93,51). Ponad 20% ludności to obcokrajowcy (największy udział w kraju obok Provincia de Alicante). Przeszło połowa rezydentów pochodzi z państw Unii Europejskiej, zazwyczaj są to Niemcy (14,9%), Brytyjczycy (9,7%) i Włosi (6,9%). W roli języków urzędowych funkcjonują hiszpański i kataloński, przy czym catalán definiowany jest przez Estatuto de Autonomía jako lengua propia. Na wyspach używa się jego wersji należących do grupy wschodniej, określanych zbiorowo jako dialekty balearskie (mallorquín, menorquín, ibicenco). Mieszkańcy Balearów, podobnie jak Kraju Walenckiego, na ogół nie przejawiają jednak zainteresowania różnymi projektami Wielkiej Katalonii, wysuwanymi przez ultranacjonalistów katalońskich, czyli unifikacją obszarów katalońskojęzycznych i podporządkowaniem ich Barcelonie (argumentując iż balearski jest językiem co prawda bliskim katalońskiemu, lecz odeń odmiennym). Balearska bandera w poziome żółto-czerwone pasy bazuje na średniowiecznym znaku señera i tym samym jest zbliżona do flag trzech innych regionów ongiś składających się na Corona de Aragón (Aragón, Cataluña, Comunidad Valenciana). Baleary stanowią przede wszystkim gigantyczny rewir wypoczynkowy, jeden z największych takowych w skali świata. Rocznie gości na wyspach ponad 10 mln urlopowiczów (gł. z RFN i Wlk. Brytanii; a np. Formentera jest chętnie wybierana przez Włochów). Turystyka jest zatem absolutną podstawą tutejszej gospodarki. W turystyce tudzież innych sektorach usług zwykle z nią powiązanych uzyskuje zatrudnienie większość insulanów. Dzięki turystyce Baleary stały się obok Madrytu i Katalonii najzamożniejszym regionem Hiszpanii (118% średniej krajowej dochodu na głowę mieszkańca).

Pierwotnymi mieszkańcami Balearów była przypuszczalnie ludność przybyła z Półwyspu Pirenejskiego bądź z terenów dzisiejszej południowej Francji. Pierwsze ślady człowieczej obecności pochodzą z czwartego tysiąclecia. Między XIII a II wiekiem rozwinęła się na wyspach specyficzna kultura megalityczna (cultura talayótica). We wczesnej starożytności Baleary, odwiedzane przez żeglarzy fenickich i greckich, zależne były od Kartaginy. Ich mieszkańcy trudnili się rozbójnictwem morskim. Spowodowało to interwencję i podbój wysp w roku 123 p.n.e. przez Rzymian oraz osadzenie zromanizowanej ludności z kontynentu. Po upadku imperium rzymskiego wyspy przeszły pod władztwo najpierw Wandalów (455) a potem Bizancjum (534). Od VIII wieku najeżdżane przez Arabów stały się w roku 903 częścią emiratu (od 929 kalifatu) kordobańskiego. Przez kilka dalszych stuleci pozostawały pod panowaniem muzułmańskim, okresowo tworząc osobny organizm polityczny, przekształcony w gniazdo piratów, zagrażających wybrzeżom Katalonii, Francji i Włoch. Odpowiedzią na to była wielka próba zajęcia wysp podjęta w 1113 roku przez połączone siły katalońskie, oksytańskie i włoskie (te pod przewodem Pizy). Baleary odzyskane zostały jednak dopiero w kolejnym stuleciu, przez Jakuba I Zdobywcę, króla Aragonii i hrabiego Barcelony (Majorka 1229–1231, Minorka 1232 i ostatecznie 1287, Ibiza 1235). Mocą testamentu tego władcy (zm. 1276) powołano Królestwo Majorki (Reino de Mallorca). Poza Balearami obejmowało ono terytoria na kontynencie (m.in. Roussillon, Montpellier). Królestwo istniało do 1349 roku, kiedy finalnie inkorporowano je do Korony Aragonii (formalna likwidacja 1715). Wyspy, po rekonkwiście zaludniane z Katalonii, zachowały odrębne prawa i przywileje, utrzymane także w zjednoczonym Królestwie Hiszpanii. Archipelag stanowił przedmiot częstych rejz korsarskich uskutecznianych przez muzułmańskich piratów z portów Afryki Północnej (Formentera była nawet czasowo opuszczona przez swych mieszkańców). W XVI wieku wybrzeża Balearów oraz kontynentu hiszpańskiego atakowali Turcy (1514, 1515, 1521). W toku wojny o sukcesję hiszpańską Minorka została zajęta przez flotę angielsko-holenderską (1708) i wraz z Gibraltarem przyznana Wielkiej Brytanii mocą kończącego konflikt traktatu w Utrechcie (1713). Brytyjską dependencją wyspa ta była przez większość XVIII wieku, przejściowo zajmowana przez Francuzów, by definitywnie zostać zwrócona Hiszpanii w 1802 r. Na XIX wiek datują się początki turystyki na wyspach. Podczas Guerra Civil Española 1936–1939 archipelag podzielony był na dwie strefy; Majorka, Ibiza i Formentera znajdowały się w posiadaniu sił frankistowskich, zaś Minorka pozostawała terytorium republikańskim. Dekady powojenne cechował błyskawiczny wzrost ruchu turystycznego; dla przykładu w roku 1954 odwiedziło Majorkę 536 tys. osób, w 1970 już 5,5 mln, a w 1988 nawet 12,5 mln. Transformacja ustrojowa po 1975 przyniosła Balearom wspomniany status autonomiczny, zatwierdzony ostatecznie w roku 1983 (Estatuto de Autonomía de las Islas Baleares).

Jarosław Swajdo

Publicado en parte en Świat i Podróże 7/1995 y en Świat Podróży 4/1994

TU JESTEM     CYTATY     KSIĄŻKI     CZYTELNIA     GALERIE     VARIA     LINKI     KONTAKT     HOME     projekt i wykonawstwo strony js